Od ordalija do vinosti - evolucija ostvarivanja ljudskih prava u procesu kažnjavanja

Amra Mahmutagić, Ivona Šego-Marić

Još od prahistorije postojala je potreba ljudskog društva da na neki način kazni onoga ko čini nedjelo. Kakav će biti vid odgovora zajednice na postupke delikventa, naravno da je zavisilo od nivoa razvoja društva u kojem je djelo učinjeno. U radu se pokušava dati analiza postepene evolucije u procesima kažnjavanja, počevši od neograničene krvne osvete, preko njenog sužavanja na pripadnike uže porodice delikventa, ili same njegove ličnosti, pa sistema ius talionis, sistema otkupa, da bi postepeno, stvaranjem prvih država, počela da se utvrđuje krivica i kažnjava samo onaj ko je kriv i samo kaznom primjerenoj njegovoj vinosti. U prvim državnim oblicima, masovno su se primjenjivali dokazi koji sa stanovišta zdravog razuma ne mogu doprinijeti utvrđivanju materijalne istine, dakle iracionalni dokazi, najčešće su to bile ordalije-božiji sudovi, da bi postepeno počeli da preovladavaju racionalni dokazi, te utvrđivanje subjektivnih elemenata krivice. Kroz različite društvenoekonomske formacije, postepeno, uz stalno izraženu klasnost u sistemu kažnjavanja, pored odmazde javlja se i generalna i specijalna prevencija kao sama svrha kažnjavanja. Također se napušta sistem objektivne odgovornosti, te se sve više vodi računa o umišljaju i nehatu, zabludi, krajnjoj nuždi i nužnoj odbrani, kako bi se unaprijedio sistem individualizacije kazne i utvrđivanja vinosti delikventa. Kroz historiju se, mnogobrojnim propisima i zakonicima, pokušavala na najprimjereniji način utvrditi odgovornost pojedinca kao i adekvatna kazna za učinjeno djelo, ali, u konačnici, sve je to opet zavisilo od trenutnih društvenopolitičkih okolnosti i konstalacije odnosa u sistemu podjele vlasti.