Prava žrtava krivičnih djela u Bosni i Hercegovini: sistemska diskriminacija i sekundarna viktimizacija

Azra Adžajlić-Dedović

Žrtve su „oštećene osobe“ u Bosni i Hercegovini. Zakonodavci u Bosni i Hercegovini ne prepoznaju primarne i sekundarne žrtve krivičnih djela, niti naše međunarodne obaveze u vezi s isplatom odštete kako za primarne, tako i za sekundarne žrtve. Neujednačeno zakonodavstvo i nepoštivanje Evropske konvencije o zaštiti elementarnih ljudskih prava i sloboda (Rim, 1950) koja je prema Ustavu Bosne i Hercegovine direktno izvršiva u Bosni i Hercegovini urušavanje je ustavnopravnog poretka i sekundarna viktimizacija žrtava krivičnih djela u Bosni i Hercegovini.

U Bosni i Hercegovini, osim prava na odštetu od države, žrtvama se uskraćuje pravo na pristup pravdi jer prijavljivanje krivičnog djela ne pokreće krivičnu istragu (što je posebno problematično u slučaju seksualnih delikata jer biološki tragovi krivičnog djela nestaju u roku od 24 do 48 sati, nakon čega je teško dokazati odgovornost počinitelja); žrtva nema pravo aktivno učestvovati u dokazivanju počiniteljeve odgovornosti za izvršeno krivično djelo jer policija nije obavezna prikupljati dokaze o šteti koju je žrtva pretrpjela kao rezultat viktimizacije, a odštetu može prema zakonodavstvu na snazi postići samo od počinitelja zločina?! Kakva je to država koja ne želi obezbjediti brzu i efikasnu pravdu za žrtve krivičnih djela? Demokratska ili ona u kojoj vlada Narod sigurno nije, jer ne samo da ne garantira naknadu štete za žrtve krivičnih djela, već i niko nije odgovoran, i ne podliježe disciplinskoj (posebno ne krivičnoj) odgovornosti kada sekundarno viktimizira žrtve krivičnih djela.

Žrtva je sekundarno viktimizirana tokom krivičnog postupka kroz "dužnost svjedočenja" i ostaje uskraćena za fizičku zaštitu i psihološku podršku kada god su u pitanju krivična djela koja nisu definirana Krivičnim zakonom Bosne i Hercegovine ili kada su u pitanju krivična djela koja su definirana krivičnim zakonodavstvom entiteta i Brčko Distrikta (kao što su silovanje ili nasilje u porodici). Na ovaj način, zakonodavac u Bosni i Hercegovini diskriminira žrtve krivičnih djela i drugačije tretira žrtve silovanja od žrtava trgovine ljudima jer žrtve trgovine ljudima imaju pravo na fizičku zaštitu i psihološku podršku tokom krivičnog postupka, dok su žrtve silovanja prepuštene same sebi, pa čak i "nevidljive" za policiju dok ih tužilac ne uključi kao svjedoke ili im ne dodjeli status zaštićenih svjedoka ili ih ne definiše kao "oštećene osobe" sa podizanjem optužnice (a nekada od prijave krivičnog djela do podizanja optužnice prođu i godine u Bosni i Hercegovini)!?

U ovom radu predstavit ćemo sekundarne viktimizacije žrtava krivičnih djela u toku krivičnog postupka i uskraćivanje u pravima žrtava krivičnih djela koja predstavljaju direktnu povredu “prava na pravično postupanje” ili člana 6. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih elementarnih ljudskih prava i sloboda (Rim, 1950), a što je svakako ne samo urušavanje ustavnopravnog poretka, već i urušavanje vladavine prava u Bosni i Hercegovini.